Lịch sử và nguồn gốc cà phê Espresso - Giá Thị Trường Cà Phê

Tóm tắt điều hành

Cà phê espresso có nguồn gốc từ Ý vào cuối thế kỷ 19 và nhanh chóng trở thành một phần không thể tách rời của văn hoá cà phê Ý. Bài viết này sẽ trình bày chi tiết tiến trình lịch sử của cà phê espresso, từ nguồn gốc cà phê đầu tiên ở châu Phi và Trung Đông đến việc phát minh máy pha espresso ở Turin (Ý), cùng với những bước cải tiến kỹ thuật chủ yếu (máy hơi nước, máy nhiều vòi, máy piston). Chúng ta sẽ phân tích vai trò của các nhân vật then chốt (Angelo Moriondo, Luigi Bezzera, Desiderio Pavoni, Achille Gaggia), các bằng sáng chế quan trọng và bối cảnh văn hoá – xã hội tại Ý cũng như sự phổ biến toàn cầu. Một số quan niệm sai lầm phổ biến về nguồn gốc espresso cũng sẽ được giải mã dựa trên bằng chứng lịch sử.

Lịch sử và tiến trình thời gian

Nguồn gốc cà phê bắt đầu từ châu Phi và Trung Đông. Theo truyền thuyết, cà phê được phát hiện ở Ethiopia vào khoảng thế kỷ 9 (Chuyện Chú dê Kaldi), sau đó được trồng và khai thác tại Yemen từ thế kỷ 15. Đến thế kỷ 17, cà phê được thương nhân Venice đưa sang châu Âu và trở thành thức uống phổ biến.

Bản vẽ trong bằng sáng chế đầu tiên của máy espresso thể hiện cột mốc quan trọng đầu tiên của ngành (1884).

Bản vẽ trong bằng sáng chế máy pha cà phê Espresso đầu tiên

*Hình 1: Bản vẽ trong bằng sáng chế máy pha cà phê Espresso đầu tiên (Moriondo, 1884)*

Các cột mốc chính:

Thế kỷ 9: Truyền thuyết cà phê Kaldi ở Ethiopia.
Thế kỷ 15: Trồng và buôn bán cà phê tại Yemen.
Thế kỷ 17: Quán cà phê đầu tiên ở châu Âu (Venice, 1645).
1884: Moriondo (Ý) cấp bằng sáng chế máy pha cà phê hơi nước.
1901: Bezzera (Ý) cấp bằng sáng chế máy espresso đa vòi.
1905: Pavoni (Ý) sản xuất máy La Pavoni Ideale (thương mại đầu tiên).
1938: Gaggia (Ý) cấp bằng sáng chế hệ thống “Lampo” dùng áp suất nước.
1947: Gaggia tiếp tục cải tiến máy piston đòn bẩy (áp suất cao).

Phát triển kỹ thuật

Ban đầu, máy pha cà phê espresso dùng nhiệt độ và hơi nước từ bình chứa lớn để tạo áp suất đẩy nước qua bột (công nghệ của Moriondo và Bezzera). Loại máy này có áp suất thấp và thường gây cháy bột.

Sau đó, công nghệ chuyển sang máy đa nồi hơi với van xả áp (Pavoni). Đến cuối thập niên 1940, Gaggia cải tiến bằng đòn bẩy piston cho phép áp suất ổn định 8–10 bar, tạo ra lớp crema mịn. 1961 chứng kiến máy pha espresso có bơm điện đầu tiên (Faema E61) do Ernesto Valente phát triển.

Máy pha cà phê La Pavoni

*Hình 2: Máy pha cà phê “La Pavoni” mô hình Ideale của Desiderio Pavoni.*

Các cải tiến công nghệ này cho phép espresso ngày càng nhanh chóng, đậm đặc và đạt chất lượng ổn định hơn.

Phân loại và định nghĩa

Espresso (tiêu chuẩn Ý): Pha với áp suất cao (>9 bar), bột xay rất mịn, lượng nước ~25–30 mL mỗi shot. Có lớp crema.
Ristretto: Shot ngắn (~15–20 mL), đậm đặc hơn.
Lungo: Shot dài, lượng nước nhiều hơn, vị nhạt hơn.
Americano: Espresso châm thêm nước nóng.
Moka Pot / Phin Việt Nam: Áp suất thấp hoặc nhỏ giọt, tạo ra vị khác và không chứa crema đặc trưng.

Lớp Crema của Espresso

*Hình 3: Lớp crema đặc trưng của cà phê Espresso Ý*

Phin Việt Nam và Espresso

*Hình 4: Sự khác biệt giữa Phin Việt Nam và cà phê Espresso Ý hiện đại*

Văn hoá và lan toả toàn cầu

Ở Ý, hơn 90% người dân uống ít nhất một tách espresso mỗi ngày. Việc bảo tồn nghệ thuật pha espresso còn được thể chế hoá (Viện Espresso Ý ra đời năm 1998). Năm 2022, Ý đã chính thức đề cử văn hoá cà phê espresso vào danh sách Di sản Văn hoá Phi vật thể của UNESCO.

Nhờ làn sóng di cư và thời đại toàn cầu hoá, espresso lan rộng ra thế giới, là nền tảng cho nhiều món khác (như cappuccino, latte). Khoảng 70% thị phần máy pha thương mại toàn cầu hiện vẫn do các công ty Ý nắm giữ.

Truyền thuyết và quan niệm sai lầm

Gian lận 1: Achille Gaggia là “cha đẻ” duy nhất của cà phê espresso.

Thực tế: Gaggia là cha đẻ của máy có crema (1947), nhưng máy espresso cơ bản đã được Angelo Moriondo sáng chế từ năm 1884.

Gian lận 2: Máy Moka hay phin cà phê giống máy espresso.

Thực tế: Các phương pháp này áp suất khá thấp (<2 bar) và không cho ra crema thật sự như tiêu chuẩn của espresso (≥9 bar).

Gian lận 3: Cái tên espresso bắt nguồn từ chữ nhanh ("express").

Thực tế: Tiếng Ý “esprimere” có nghĩa là bị ép ra, phản ánh phương pháp dùng áp suất cao để chiết xuất chất lỏng.

Bảng tóm tắt các phát minh

Nguồn gốc (nhà phát minh / địa điểm)	Bằng chứng và ghi chú
Ý (Angelo Moriondo, 1884) – Torino	Bằng sáng chế “nuovi apparecchi a vapore” (1884). Đây là bằng sáng chế đầu tiên cho máy pha espresso hơi nước.
Ý (Luigi Bezzera, 1901) – Milano	Bằng sáng chế máy nhiều vòi đầu tiên. Sau đó được La Pavoni mua lại.
Ý (Desiderio Pavoni, 1905) – Milano	Sản xuất thương mại La Pavoni Ideale.
Pháp (Edouard Loysel de Santais, 1855)	Máy pha thủy tĩnh (hydrostatic percolator) tại Triển lãm Paris 1855, một nguyên mẫu sớm ngoài nước Ý.

Kết luận

Ý chắc chắn là quốc gia khai sinh ra cà phê espresso hiện đại - từ Moriondo, Bezzera đến Gaggia. Espresso mang ý nghĩa xã hội vô cùng sâu rộng tại Ý và đã lan tỏa suốt thế kỷ qua để biến thành biểu tượng văn hóa toàn cầu.

*Nguồn trích dẫn: Tất cả sự kiện và số liệu trên được dẫn từ các tài liệu lịch sử và nghiên cứu chuyên sâu.*